1991 LPG Model भारताच्या अर्थव्यवस्थेतील ऐतिहासिक बदल
प्रस्तावना (Introduction)
1991 चे आर्थिक उदारीकरण हा भारताच्या आर्थिक इतिहासातील एक अत्यंत महत्त्वाचा टप्पा मानला जातो. या वर्षी भारताने पारंपरिक नियंत्रित अर्थव्यवस्थेतून मुक्त बाजारव्यवस्थेकडे वाटचाल सुरू केली. या धोरणाला LPG Model (Liberalization, Privatization, Globalization) असे म्हणतात. या धोरणामुळे भारतीय अर्थव्यवस्थेचे स्वरूप पूर्णपणे बदलले.
1991 पूर्वीची आर्थिक परिस्थिती
1991 पूर्वी भारताची अर्थव्यवस्था सरकारी नियंत्रणाखाली होती. उद्योग सुरू करण्यासाठी परवाने घ्यावे लागत. विदेशी गुंतवणूक फारच मर्यादित होती. परकीय चलन साठा इतका कमी झाला होता की फक्त दोन आठवड्यांचा आयात खर्च भागवता येईल इतकाच पैसा शिल्लक होता.
अधिक माहिती:
👉 Reserve Bank of India – Economic History
https://www.rbi.org.in
LPG Model म्हणजे काय?
alt=”LPG Model Liberalization Privatization Globalization”
1) उदारीकरण (Liberalization)
उद्योगांवरील सरकारी नियंत्रण कमी करण्यात आले. परवाना पद्धत सुलभ करण्यात आली. खाजगी उद्योगांना स्वातंत्र्य मिळाले.
2) खाजगीकरण (Privatization)
सरकारी कंपन्यांमध्ये खाजगी गुंतवणूक वाढवण्यात आली. काही कंपन्या खासगी क्षेत्राकडे सोपवण्यात आल्या.
3) जागतिकीकरण (Globalization)
परदेशी कंपन्यांना भारतात गुंतवणूक करण्याची परवानगी देण्यात आली. आयात-निर्यात सुलभ झाली.
External resource:
👉 World Bank on India Reforms
https://www.worldbank.org
1991 चे आर्थिक उदारीकरण का आवश्यक होते?
- परकीय चलनाचा तुटवडा
- वाढती महागाई
- सरकारी तूट
- बेरोजगारी
- उद्योग क्षेत्रातील मंदी
या संकटातून बाहेर पडण्यासाठी 1991 चे आर्थिक उदारीकरण आवश्यक बनले.
1991 च्या सुधारणांचे फायदे
- औद्योगिक विकास वेगाने झाला
- परदेशी गुंतवणूक वाढली
- रोजगाराच्या संधी निर्माण झाल्या
- माहिती तंत्रज्ञान (IT) क्षेत्राचा विकास
- भारत जागतिक अर्थव्यवस्थेशी जोडला गेला
Internal link (example):
👉 भारतीय अर्थव्यवस्थेची ओळख
https://mycivilexam.com/indian-economy-introduction
1991 च्या सुधारणांचे तोटे
- श्रीमंत-गरीब दरी वाढली
- लहान उद्योगांवर दबाव
- परदेशी कंपन्यांचे वर्चस्व
- ग्रामीण भागात असमान विकास
डॉ. मनमोहन सिंग यांचे योगदान
त्या काळात अर्थमंत्री म्हणून डॉ. मनमोहन सिंग यांनी या सुधारणा राबवल्या. त्यांना भारताच्या आर्थिक सुधारणांचे शिल्पकार मानले जाते.
थोडक्यात पण महत्वाचे
(LPG Model) मुळे भारताने आर्थिक संकटातून बाहेर पडून वेगवान प्रगती केली. आज भारत जगातील प्रमुख अर्थव्यवस्थांपैकी एक आहे. या सुधारणांमुळे उद्योग, व्यापार आणि रोजगार क्षेत्रात मोठे परिवर्तन झाले.
