भारताचा आर्थिक प्रवास आणि भविष्यातील दिशा
विकासशील अर्थव्यवस्था (Developing Economy)आज जगात विविध प्रकारच्या अर्थव्यवस्था अस्तित्वात आहेत. त्यामध्ये विकासशील अर्थव्यवस्था (Developing Economy)ही संकल्पना फार महत्त्वाची मानली जाते. भारतासारखा देश सध्या विकासशील अवस्थेत आहे. म्हणजेच, भारत अजून पूर्णपणे विकसित राष्ट्र नाही; मात्र वेगाने प्रगती करत आहे.
या लेखात आपण विकासशील अर्थव्यवस्थेचा अर्थ, वैशिष्ट्ये, भारताचे स्थान, समस्या आणि भविष्यातील संधी याबाबत सविस्तर माहिती घेणार आहोत.
विकासशील अर्थव्यवस्था म्हणजे काय?
ज्या देशांची:
- प्रतिव्यक्ती उत्पन्न कमी असते
- औद्योगिक आणि तांत्रिक प्रगती मर्यादित असते
- बेरोजगारी व दारिद्र्य जास्त प्रमाणात असते
अशा देशांना विकासशील अर्थव्यवस्था असे म्हणतात.
अधिक माहिती:
👉 https://en.wikipedia.org/wiki/Developing_country
विकासशील अर्थव्यवस्थेची प्रमुख वैशिष्ट्ये
1. कमी प्रतिव्यक्ती उत्पन्न
बहुतेक नागरिकांचे उत्पन्न मर्यादित असते.
2. शेतीवर अवलंबून अर्थव्यवस्था
मोठ्या प्रमाणात लोक शेतीवर अवलंबून असतात.
संदर्भ:
👉 https://www.investopedia.com/terms/a/agriculture.asp
3. लोकसंख्या वाढ
लोकसंख्येचा वेगाने वाढणारा दर विकासावर दबाव टाकतो.
4. बेरोजगारी व अपूर्ण रोजगार
शिक्षित बेरोजगारांची संख्या वाढते.
5. औद्योगिकीकरणाची गरज
उद्योगांची वाढ अजूनही मर्यादित आहे.
भारत – एक विकासशील अर्थव्यवस्था
भारताला अजूनही विकासशील देश मानले जाते कारण:
- गरिबीचे प्रमाण अजूनही लक्षणीय आहे
- शिक्षण व आरोग्य सुविधा सर्वत्र पोहोचलेल्या नाहीत
- ग्रामीण भागात मूलभूत सुविधा अपुऱ्या आहेत
भारताबद्दल अधिक माहिती:
👉 https://www.worldbank.org/en/country/india
विकासशील अर्थव्यवस्थेतील प्रमुख समस्या
🔹 गरिबी
मोठ्या लोकसंख्येला मूलभूत गरजा पूर्ण करता येत नाहीत.
🔹 बेरोजगारी
नोकरीच्या संधी अपुऱ्या आहेत.
🔹 अपुरा पायाभूत विकास
रस्ते, वीज, पाणी, आरोग्य सेवा यांचा अभाव.
🔹 तांत्रिक मागासलेपणा
नवीन तंत्रज्ञानाचा वापर मर्यादित.
विकासशील अर्थव्यवस्थेसाठी सरकारी प्रयत्न
भारत सरकारने अनेक योजना सुरू केल्या आहेत:
- Make in India
👉 https://www.makeinindia.com - Startup India
👉 https://www.startupindia.gov.in - Digital India
👉 https://www.digitalindia.gov.in
या योजनांमुळे रोजगारनिर्मिती व औद्योगिक वाढीस चालना मिळते.
विकासशील अर्थव्यवस्थेतील संधी
- तरुण लोकसंख्या (Demographic Dividend)
- स्टार्टअप संस्कृती
- डिजिटल क्रांती
- निर्यात वाढीच्या संधी
थोडक्यात पण महत्वाचे
विकासशील अर्थव्यवस्था ही केवळ समस्या नसून संधींचे दारही आहे. योग्य धोरणे, शिक्षण, तंत्रज्ञान आणि लोकसहभाग यांच्या माध्यमातून भारत लवकरच विकसित अर्थव्यवस्थेकडे वाटचाल करू शकतो.
भारताचा आर्थिक प्रवास हा आशादायी आहे आणि पुढील काही दशकांत भारत जगातील अग्रगण्य अर्थव्यवस्थांपैकी एक ठरेल, अशी अपेक्षा व्यक्त केली जाते.
