संजय गांधी निराधार अनुदान योजना म्हणजे काय?
Sanjay Gandhi Niradhar Anudan Yojana ही महाराष्ट्र शासनाच्या सामाजिक न्याय व विशेष सहाय्य विभागामार्फत राबवली जाणारी एक महत्त्वाची योजना आहे.
या योजनेचा मुख्य उद्देश म्हणजे गरिब, निराधार आणि समाजातील दुर्बल घटकांना आर्थिक आधार देणे हा आहे, जेणेकरून त्यांचे दैनंदिन जीवन थोडे तरी सुसह्य होईल.
ज्या लोकांना स्वतःचे उत्पन्नाचे साधन नाही, आजारपणामुळे काम करता येत नाही किंवा सामाजिक परिस्थितीमुळे आधार नाही – अशा लोकांसाठी ही योजना एक मोठा आधार ठरते.
पात्रता (कोणाला लाभ मिळतो?)
या योजनेचा लाभ खालील प्रवर्गातील व्यक्तींना मिळू शकतो:
✔ 18 ते 65 वयोगटातील निराधार पुरुष व महिला
✔ अनाथ मुले
✔ सर्व प्रकारचे अपंग (दिव्यांग) व्यक्ती
✔ क्षयरोग, कर्करोग, एड्स, कुष्ठरोग यांसारख्या गंभीर आजारांनी त्रस्त व्यक्ती
✔ निराधार विधवा महिला
✔ घटस्फोट प्रक्रियेत असलेल्या किंवा पोटगी न मिळालेल्या घटस्फोटीत महिला
✔ अत्याचारग्रस्त किंवा वेश्याव्यवसायातून मुक्त झालेल्या महिला
✔ तृतीयपंथी व्यक्ती
✔ देवदासी समाजातील व्यक्ती
✔ 35 वर्षांवरील अविवाहित महिला
✔ तुरुंगात शिक्षा भोगत असलेल्या कैद्यांची पत्नी
✔ सिकलसेल आजाराने ग्रस्त व्यक्ती
उत्पन्नाची अट (महत्त्वाची अट)
या योजनेचा लाभ मिळवण्यासाठी अर्जदाराचे कुटुंब:
👉 बी.पी.एल. (गरीबी रेषेखाली) असावे
किंवा
👉 वार्षिक उत्पन्न ₹21,000/- पेक्षा कमी असावे
विशेष परिस्थितीत (विशेषतः दिव्यांग व्यक्तींसाठी) काही ठिकाणी उत्पन्न मर्यादा ₹50,000/- पर्यंत ग्राह्य धरली जाते.
किती आर्थिक मदत मिळते?
🟢 सध्याची स्थिती (2025–26)
पूर्वी या योजनेअंतर्गत लाभार्थ्यांना दरमहा ₹1,500/- इतकी मदत मिळत होती.
मात्र शासनाने अलीकडेच महत्त्वाचा निर्णय घेतला असून ही रक्कम आता वाढवण्यात आली आहे.
👉 आता दरमहा ₹2,500/- इतके अनुदान मिळणार आहे.
👉 हा नवीन दर ऑक्टोबर 2025 पासून लागू करण्यात येणार आहे.
याचा अर्थ असा की:
✨ आधी मिळणारी मदत वाढली आहे
✨ निराधार व दिव्यांग व्यक्तींना अधिक आर्थिक आधार मिळणार आहे
✨ बहुतेक सर्व पात्र लाभार्थ्यांना ही वाढ लागू होणार आहे
अर्ज कसा करायचा?
पात्र व्यक्ती खालील कार्यालयांमध्ये अर्ज करू शकतात:
🔹 जिल्हाधिकारी कार्यालय
🔹 तहसीलदार कार्यालय (निराधार अनुदान शाखा)
🔹 तलाठी कार्यालय
अर्ज करताना लागणारी कागदपत्रे
अर्ज करताना खालील कागदपत्रे आवश्यक असतात:
• वयाचा पुरावा
• रहिवासी प्रमाणपत्र (महाराष्ट्र राज्याचे)
• उत्पन्न प्रमाणपत्र
• आजार किंवा अपंगत्व प्रमाणपत्र (लागू असल्यास)
• आधार कार्ड
• बँक खात्याची माहिती
सद्यस्थिती (2026)
✔ ही योजना सध्या संपूर्ण महाराष्ट्रात सुरू आहे
✔ लाखो गरीब व निराधार लोकांना याचा थेट फायदा मिळत आहे
✔ शासनाने अनुदान वाढवण्याचा निर्णय मंजूर केला आहे
✔ सध्या अंदाजे 4.5 लाखांहून अधिक लाभार्थी या योजनेचा लाभ घेत आहेत
✔ काही जिल्ह्यांमध्ये अर्जांना जलद मंजुरी देण्यासाठी विशेष मोहीमही राबवली जात आहे
महत्त्वाचे मुद्दे
📌 ही योजना फक्त महाराष्ट्रातील कायमस्वरूपी रहिवाशांसाठी आहे
📌 मिळणारी रक्कम थेट बँक खात्यात DBT पद्धतीने जमा केली जाते
📌 कोणताही दलाल किंवा मध्यस्थ लागत नाही
📌 शासन निर्णयानुसार वेळोवेळी योजनेत सुधारणा होत राहतात (उदा. अनुदान वाढ)
थोडक्यात सांगायचे तर…
संजय गांधी निराधार अनुदान योजना ही गरीब, निराधार, अपंग, आजारग्रस्त आणि सामाजिकदृष्ट्या दुर्बल लोकांसाठी सुरू केलेली एक आधार देणारी योजना आहे.
दरमहा मिळणाऱ्या आर्थिक मदतीमुळे अशा लोकांना जगण्यासाठी थोडा तरी आधार मिळतो आणि त्यांचे जीवनमान सुधारण्यास मदत होते.
