भारतातील राष्ट्रीय उत्पन्न मोजणारी संस्था – NSO (National Statistical Office)
भारताची आर्थिक प्रगती मोजण्यासाठी राष्ट्रीय उत्पन्न, GDP, महागाई दर, रोजगार, उत्पादन अशा विविध आर्थिक आकडेवारीची गरज असते. ही सर्व अधिकृत आणि विश्वासार्ह माहिती गोळा करून प्रकाशित करण्याचे काम राष्ट्रीय सांख्यिकी कार्यालय (NSO – National Statistical Office) करते.
NSO ही भारत सरकारची एक महत्त्वाची संस्था असून ती देशाच्या आर्थिक स्थितीचे आरसेसारखे चित्र लोकांसमोर ठेवते. सरकारच्या योजना, धोरणे आणि अर्थसंकल्प तयार करताना NSO च्या आकडेवारीवर मोठ्या प्रमाणावर अवलंबून राहावे लागते.
NSO म्हणजे काय?
NSO (National Statistical Office) ही भारत सरकारच्या सांख्यिकी आणि कार्यक्रम अंमलबजावणी मंत्रालयाअंतर्गत (Ministry of Statistics and Programme Implementation – MOSPI) कार्यरत असलेली संस्था आहे.
2019 मध्ये भारतातील दोन प्रमुख संस्था –
- CSO (Central Statistics Office)
- NSSO (National Sample Survey Office)
यांचे एकत्रीकरण करून NSO स्थापन करण्यात आली.
अधिक माहिती:
https://www.mospi.gov.in
https://www.mospi.gov.in/web/mospi/nso
NSO ची प्रमुख कामे
NSO खालील महत्त्वाची कामे करते:
1️⃣ राष्ट्रीय उत्पन्नाची गणना (National Income)
भारताचे:
- GDP (Gross Domestic Product)
- GNP
- NNP
- प्रति व्यक्ती उत्पन्न (Per Capita Income)
ही सर्व आकडेवारी NSO दरवर्षी जाहीर करते.
GDP विषयी अधिक वाचा:
https://www.investopedia.com/terms/g/gdp.asp
2️⃣ आर्थिक सर्वेक्षण व नमुना सर्वे (Surveys)
NSO विविध प्रकारचे सर्वे करते:
- रोजगार सर्वेक्षण
- कुटुंब खर्च सर्वे
- उद्योग सर्वे
- शेती व ग्रामीण अर्थव्यवस्था सर्वे
यामुळे देशातील लोकांची आर्थिक स्थिती समजण्यास मदत होते.
3️⃣ आकडेवारीचे विश्लेषण व प्रकाशन
NSO दर तिमाही आणि वार्षिक अहवाल प्रसिद्ध करते:
- Quarterly GDP Report
- Annual National Income Report
- Consumer Price Index (CPI)
- Industrial Production Index (IIP)
CPI विषयी माहिती:
https://www.investopedia.com/terms/c/consumerpriceindex.asp
राष्ट्रीय उत्पन्न मोजण्याच्या पद्धती
NSO राष्ट्रीय उत्पन्न मोजण्यासाठी तीन प्रमुख पद्धती वापरते:
✅ 1) उत्पादन पद्धत (Production Method)
देशात निर्माण होणाऱ्या सर्व वस्तू व सेवांचे मूल्य मोजले जाते.
✅ 2) उत्पन्न पद्धत (Income Method)
लोकांना मिळणारे वेतन, नफा, भाडे, व्याज यांची बेरीज केली जाते.
✅ 3) खर्च पद्धत (Expenditure Method)
लोक आणि सरकार किती खर्च करतात यावरून उत्पन्न ठरवले जाते.
या तिन्ही पद्धतींचा वापर करून अंतिम राष्ट्रीय उत्पन्न निश्चित केले जाते.
NSO ची गरज का आहे?
NSO मुळे सरकारला:
- आर्थिक धोरण ठरवता येते
- बजेट आखता येते
- गरीब कल्याण योजना तयार करता येतात
- बेरोजगारी व महागाईचे मोजमाप करता येते
विद्यार्थी, संशोधक, उद्योगपती आणि सामान्य नागरिकांसाठी NSO ची आकडेवारी फार उपयुक्त ठरते.
NSO आणि सरकारचे धोरण
सरकार खालील निर्णय NSO च्या अहवालावर घेत असते:
- कर धोरण
- सबसिडी योजना
- रोजगार योजना
- शेती धोरण
- औद्योगिक धोरण
उदा. अर्थसंकल्पात दिल्या जाणाऱ्या योजनांचा आधार GDP आणि राष्ट्रीय उत्पन्नावरच असतो.
NSO कडून प्रसिद्ध होणारे प्रमुख अहवाल
- National Accounts Statistics (NAS)
- GDP Growth Rate Report
- CPI & WPI Report
- Employment Survey
- Industrial Production Index (IIP)
हे अहवाल अधिकृत आणि विश्वासार्ह मानले जातात.
थोडक्यात पण महत्वाचे
भारताच्या आर्थिक प्रगतीचे अचूक चित्र दाखवणारी संस्था म्हणजे राष्ट्रीय सांख्यिकी कार्यालय (NSO) होय. राष्ट्रीय उत्पन्न, GDP, महागाई, रोजगार आणि उत्पादन यासंबंधीची माहिती देऊन NSO सरकार, उद्योग आणि नागरिकांना निर्णय घेण्यासाठी आधार पुरवते.
म्हणूनच NSO ही भारताच्या आर्थिक व्यवस्थेची कणा मानली जाते.
