अर्थ ज्ञान

भारताची आर्थिक प्रगती मोजण्यासाठी राष्ट्रीय उत्पन्न, GDP, महागाई दर, रोजगार, उत्पादन अशा विविध आर्थिक आकडेवारीची गरज असते. ही सर्व अधिकृत आणि विश्वासार्ह माहिती गोळा करून प्रकाशित करण्याचे काम राष्ट्रीय सांख्यिकी कार्यालय (NSO – National Statistical Office) करते.

नाममात्र GDP आणि वास्तविक GDP हे दोन्ही आर्थिक मोजमापासाठी महत्त्वाचे आहेत. पण देशाची खरी आर्थिक स्थिती समजण्यासाठी वास्तविक GDP अधिक विश्वासार्ह आहे. म्हणूनच अर्थसंकल्प, धोरणे आणि विकासदर ठरवताना वास्तविक GDP चा आधार घेतला जातो.

एखाद्या देशाची खरी प्रगती केवळ उंच इमारती, मोठे रस्ते किंवा वाढता GDP पाहून ठरवता येत नाही. देशातील सामान्य नागरिकांचे जीवनमान कसे आहे, त्यांना शिक्षण, आरोग्य आणि रोजगाराच्या संधी मिळतात का, हे देखील तितकेच महत्त्वाचे असते.

आज कोणत्याही देशाच्या आर्थिक स्थितीचा अंदाज लावायचा असेल, तर सर्वात महत्त्वाचा निर्देशांक म्हणजे राष्ट्रीय उत्पन्न (National Income). देशात एका वर्षात निर्माण होणाऱ्या सर्व वस्तू व सेवांचे आर्थिक मूल्य म्हणजे राष्ट्रीय उत्पन्न. यावरून देशाची समृद्धी, नागरिकांचे जीवनमान आणि विकासाचा वेग समजतो.

GDP, GNP, NNP, NI आणि PCI हे शब्द फक्त अर्थतज्ञांसाठी नाहीत, तर सामान्य नागरिकांसाठीही महत्त्वाचे आहेत. हे आकडे देशाची आर्थिक स्थिती, लोकांचे जीवनमान आणि सरकारची धोरणे ठरवण्यासाठी उपयोगी पडतात.

1991 चे आर्थिक उदारीकरण हा भारताच्या आर्थिक इतिहासातील एक अत्यंत महत्त्वाचा टप्पा मानला जातो. या वर्षी भारताने पारंपरिक नियंत्रित अर्थव्यवस्थेतून मुक्त बाजारव्यवस्थेकडे वाटचाल सुरू केली. या धोरणाला LPG Model (Liberalization, Privatization, Globalization) असे म्हणतात. या धोरणामुळे भारतीय अर्थव्यवस्थेचे स्वरूप पूर्णपणे बदलले.

नियोजनाचा आर्थिक इतिहास म्हणजे भारताच्या विकासाची एक सुसंगत वाटचाल आहे. शेतीप्रधान देशातून औद्योगिक आणि सेवा क्षेत्रात प्रगती करणारा भारत हा नियोजनाचा मोठा परिणाम आहे. आज नीती आयोगाच्या माध्यमातून आधुनिक पद्धतीने देशाचा विकास साधण्याचा प्रयत्न सुरू आहे.

भारताचा आर्थिक प्रवास आणि भविष्यातील दिशा विकासशील अर्थव्यवस्था (Developing Economy)आज जगात विविध प्रकारच्या अर्थव्यवस्था अस्तित्वात आहेत. त्यामध्ये विकासशील अर्थव्यवस्था (Developing Economy)ही संकल्पना फार महत्त्वाची मानली जाते. भारतासारखा देश सध्या विकासशील…

भारत ही जगातील वेगाने विकसित होणारी अर्थव्यवस्था म्हणून ओळखली जाते. कृषी, उद्योग आणि सेवा क्षेत्रांचा समतोल विकास, मोठी लोकसंख्या, वाढते तंत्रज्ञान आणि सरकारी योजना यांमुळे भारतीय अर्थव्यवस्था एक आगळीवेगळी ओळख निर्माण करत आहे.

मिश्र अर्थव्यवस्था (Mixed Economy) ही अशी आर्थिक व्यवस्था आहे जिथे खाजगी क्षेत्र (Private Sector) आणि सरकारी क्षेत्र (Public Sector) दोन्ही मिळून देशाची अर्थव्यवस्था चालवतात. ही व्यवस्था पूर्णतः भांडवलशाहीही नसते आणि पूर्णतः समाजवादीही नसते, तर या दोन्हींचा समतोल साधणारी प्रणाली असते.