मानव विकास निर्देशांक (HDI) म्हणजे काय? – सोप्या शब्दात सविस्तर माहिती
मानव विकास निर्देशांक म्हणजे काय? हा प्रश्न आज प्रत्येक स्पर्धा परीक्षा, अर्थशास्त्र आणि सामाजिक विकासाच्या अभ्यासात महत्त्वाचा ठरतो. मानव विकास निर्देशांक (HDI) हा एखाद्या देशातील लोकांचे आरोग्य, शिक्षण आणि जीवनमान यावर आधारित तयार केला जाणारा निर्देशांक आहे. केवळ उत्पन्नावर विकास मोजण्याऐवजी माणसाच्या जीवनाच्या गुणवत्तेवर भर देणारा हा निर्देशांक आहे.
मानव विकास निर्देशांक (HDI) म्हणजे काय?
मानव विकास निर्देशांक म्हणजे एखाद्या देशातील नागरिकांचे:
- आरोग्य
- शिक्षण
- आर्थिक जीवनमान
या तीन घटकांवर आधारित तयार केलेला विकास मापक निर्देशांक होय.
HDI ची किंमत 0 ते 1 दरम्यान असते.
जितकी किंमत जास्त, तितका देश अधिक विकसित मानला जातो.
मानव विकास निर्देशांकाचे तीन प्रमुख घटक
<img src=”https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/6c/HDI_components.png” alt=”मानव विकास निर्देशांक घटक” width=”100%”>
1) आरोग्य घटक (Health Index)
- जन्मावेळी अपेक्षित आयुर्मान
- नागरिक किती वर्षे निरोगी आयुष्य जगतात हे दर्शवतो
2) शिक्षण घटक (Education Index)
- सरासरी शिक्षणाची वर्षे
- अपेक्षित शिक्षणाची वर्षे
- साक्षरतेचे प्रमाण
3) जीवनमान घटक (Standard of Living Index)
- प्रति व्यक्ती उत्पन्न (GNI per capita)
- लोकांचे आर्थिक जीवनमान दर्शवतो
मानव विकास निर्देशांक का महत्त्वाचा आहे?
<img src=”https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1a/HDI_vs_GDP.png/800px-HDI_vs_GDP.png” alt=”मानव विकास निर्देशांक आणि GDP तुलना” width=”100%”>
मानव विकास निर्देशांक देशाची खरी प्रगती दर्शवतो कारण:
- फक्त GDP नव्हे तर लोकांचे जीवनमान दाखवतो
- सरकारच्या धोरणांचा परिणाम मोजता येतो
- देशांमधील विकासाची तुलना करता येते
- सामाजिक विषमता समजते
GDP वाढला तरी शिक्षण आणि आरोग्य सुधारले नसेल तर खरा विकास झाला असे म्हणता येत नाही. म्हणून HDI अत्यंत महत्त्वाचा आहे.
मानव विकास निर्देशांकाचे वर्गीकरण
| HDI मूल्य | विकास पातळी |
|---|---|
| 0.800 पेक्षा जास्त | अतिउच्च मानव विकास |
| 0.700 – 0.799 | उच्च मानव विकास |
| 0.550 – 0.699 | मध्यम मानव विकास |
| 0.549 पेक्षा कमी | कमी मानव विकास |
भारताचा मानव विकास निर्देशांक (HDI)
भारताचा मानव विकास निर्देशांक मागील काही वर्षांत सुधारत आहे. सरकारने शिक्षण, आरोग्य आणि गरिबी कमी करण्यासाठी अनेक योजना सुरू केल्या आहेत.
उदा:
- आयुष्मान भारत योजना
- राष्ट्रीय शिक्षण धोरण
- डिजिटल इंडिया
- पोषण अभियान
या योजनांचा थेट परिणाम मानव विकास निर्देशांक वाढवण्यात दिसून येतो.
मानव विकास निर्देशांक वाढवण्यासाठी काय करावे?
मानव विकास निर्देशांक सुधारण्यासाठी पुढील बाबी आवश्यक आहेत:
- सर्वांसाठी दर्जेदार शिक्षण
- मोफत व सुलभ आरोग्य सेवा
- रोजगार निर्मिती
- महिलांचे सक्षमीकरण
- बालकांचे पोषण सुधारणे
- ग्रामीण विकास
मानव विकास निर्देशांक संदर्भातील उपयुक्त बाह्य दुवे (External Resources)
अधिक अभ्यासासाठी खालील अधिकृत वेबसाईट्स पाहू शकता:
- UNDP Human Development Report
https://hdr.undp.org - India HDI Data
https://www.undp.org/india - World Bank Development Indicators
https://data.worldbank.org
थोडक्यात पण महत्वाचे
मानव विकास निर्देशांक म्हणजे केवळ आकड्यांचा खेळ नाही तर तो देशातील नागरिकांचे आयुष्य किती सुरक्षित, शिक्षित आणि सुखी आहे याचे मोजमाप आहे. देशाची खरी प्रगती ही माणसाच्या विकासावर अवलंबून असते. म्हणून मानव विकास निर्देशांक हा आधुनिक काळातील सर्वात महत्त्वाचा विकास मापक मानला जातो.
