राष्ट्रीय उत्पन्न व आर्थिक विकास: देशाच्या प्रगतीचे खरे मोजमाप

एखाद्या देशाची खरी प्रगती केवळ उंच इमारती, मोठे रस्ते किंवा वाढता GDP पाहून ठरवता येत नाही. देशातील सामान्य नागरिकांचे जीवनमान कसे आहे, त्यांना शिक्षण, आरोग्य आणि रोजगाराच्या संधी मिळतात का, हे देखील तितकेच महत्त्वाचे असते.
यासाठीच राष्ट्रीय उत्पन्न (National Income) आणि आर्थिक विकास (Economic Development) हे दोन मूलभूत घटक अभ्यासले जातात.

हे दोन्ही शब्द अनेकदा एकसारखे वाटतात, पण त्यांचा अर्थ वेगळा आहे.
या लेखात आपण सोप्या मराठीत समजून घेणार आहोत –

राष्ट्रीय उत्पन्न म्हणजे काय?
आर्थिक विकास म्हणजे काय?
दोघांमधील नेमका फरक काय?
भारतासाठी त्यांचे महत्त्व काय आहे?

राष्ट्रीय उत्पन्न व आर्थिक विकास: देशाच्या प्रगतीचे खरे मोजमाप

राष्ट्रीय उत्पन्न म्हणजे काय?

राष्ट्रीय उत्पन्न म्हणजे एखाद्या देशात एका वर्षात निर्माण झालेल्या सर्व वस्तू व सेवांचे एकूण आर्थिक मूल्य.

सोप्या भाषेत सांगायचे तर –
देश एका वर्षात किती कमाई करतो, याचे मोजमाप म्हणजेच राष्ट्रीय उत्पन्न.

यामध्ये खालील क्षेत्रांचा समावेश होतो:

शेती उत्पादन
उद्योगधंदे व कारखाने
सेवा क्षेत्र (बँकिंग, शिक्षण, आरोग्य, वाहतूक)
सरकारी व खाजगी संस्थांचे उत्पन्न

राष्ट्रीय उत्पन्नाचे प्रमुख प्रकार

GDP (Gross Domestic Product)
GNP (Gross National Product)
NNP (Net National Product)
Per Capita Income (प्रति व्यक्ती उत्पन्न)

👉 अधिक माहिती:

GDP विषयी वाचा:
https://en.wikipedia.org/wiki/Gross_domestic_product
Per Capita Income:
https://en.wikipedia.org/wiki/Per_capita_income

आर्थिक विकास म्हणजे काय?

आर्थिक विकास म्हणजे केवळ उत्पन्न वाढणे नाही, तर लोकांचे जीवनमान सुधारणे होय.

यामध्ये खालील बाबींचा समावेश होतो:

लोकांचे सरासरी उत्पन्न वाढणे
गरिबी कमी होणे
शिक्षणाची उपलब्धता वाढणे
आरोग्य सुविधा सुधारणे
बेरोजगारी कमी होणे
स्त्री-पुरुष समानतेला चालना मिळणे

म्हणजेच,
राष्ट्रीय उत्पन्न = आकड्यांतील वाढ
आर्थिक विकास = माणसाच्या जीवनातील सुधारणा <img src=”https://images.unsplash.com/photo-1507679799987-c73779587ccf” alt=”आर्थिक विकास” />

राष्ट्रीय उत्पन्न व आर्थिक विकास यामधील फरक

मुद्दा	राष्ट्रीय उत्पन्न	आर्थिक विकास
अर्थ	देशाचे एकूण उत्पन्न	समाजाची सर्वांगीण प्रगती
लक्ष	उत्पादन व उत्पन्न	जीवनमान व कल्याण
मोजमाप	GDP, GNP, NNP	HDI, शिक्षण व आरोग्य निर्देशांक
स्वरूप	फक्त संख्यात्मक	संख्यात्मक + गुणात्मक

👉 HDI विषयी अधिक वाचा:
https://en.wikipedia.org/wiki/Human_Development_Index

भारतातील राष्ट्रीय उत्पन्न आणि आर्थिक विकास

भारतामध्ये गेल्या काही वर्षांत GDP मध्ये मोठी वाढ झाली आहे.
सेवा क्षेत्र, डिजिटल अर्थव्यवस्था, स्टार्टअप्स आणि औद्योगिक उत्पादन यामुळे देशाची आर्थिक ताकद वाढली आहे.

मात्र आर्थिक विकासाच्या मार्गात अजूनही काही अडचणी आहेत:

ग्रामीण भागातील गरिबी
बेरोजगारी
शिक्षण व आरोग्य सुविधांतील असमानता
महागाईचा वाढता ताण

महागाई विषयी माहिती:
https://en.wikipedia.org/wiki/Inflation

सरकारच्या विकास योजना

सरकार केवळ उत्पन्न वाढवण्यावर भर न देता, नागरिकांचे जीवनमान उंचावण्यासाठी विविध योजना राबवत आहे:

प्रधानमंत्री आवास योजना
आयुष्मान भारत योजना
स्किल इंडिया योजना
डिजिटल इंडिया अभियान

या योजनांचा उद्देश म्हणजे –

आर्थिक वाढीसोबत सामाजिक विकास साधणे.

राष्ट्रीय उत्पन्न वाढ म्हणजेच आर्थिक विकास का नाही?

अनेक वेळा असे दिसते की GDP वाढतो, पण गरीब लोकांची स्थिती तशीच राहते.
याचे मुख्य कारण म्हणजे उत्पन्नाचे असमान वितरण.

उदाहरणार्थ –
जर देशातील श्रीमंत लोक अधिक श्रीमंत झाले आणि गरीब तसेच राहिले, तर राष्ट्रीय उत्पन्न वाढले तरी त्याला खरा आर्थिक विकास म्हणता येणार नाही.

म्हणूनच आज जगभरात विकास मोजताना फक्त GDP नव्हे तर –

HDI
शिक्षण निर्देशांक
आरोग्य निर्देशांक

यांचा वापर केला जातो.

थोडक्यात पण महत्त्वाचे

राष्ट्रीय उत्पन्न आणि आर्थिक विकास हे दोन्ही देशाच्या प्रगतीसाठी आवश्यक आहेत.

राष्ट्रीय उत्पन्न → देशाची आर्थिक ताकद दाखवते
आर्थिक विकास → नागरिकांचे जीवन किती सुखकर झाले आहे हे सांगतो

खरी प्रगती तेव्हाच होते जेव्हा:

उत्पन्न वाढते
गरिबी कमी होते
शिक्षण व आरोग्य सुधारते
समाजात समानता वाढते

म्हणूनच,
राष्ट्रीय उत्पन्न ही प्रगतीची सुरुवात आहे, पण आर्थिक विकास हा प्रगतीचा अंतिम उद्देश आहे.

हेही वाचा

राष्ट्रीय उत्पन्न व आर्थिक विकास: देशाच्या प्रगतीचे खरे मोजमाप