भारतातील राष्ट्रीय उत्पन्न मोजणारी संस्था (NSO): कार्य, महत्त्व आणि भूमिका

भारतातील राष्ट्रीय उत्पन्न मोजणारी संस्था (NSO) : देशाच्या अर्थव्यवस्थेचा आरसा

भारताची आर्थिक प्रगती मोजायची असेल तर सर्वात महत्त्वाचा आधार म्हणजे राष्ट्रीय उत्पन्नाची आकडेवारी. देश किती उत्पादन करतो, नागरिकांचे सरासरी उत्पन्न किती आहे आणि अर्थव्यवस्था कोणत्या दिशेने जात आहे हे समजण्यासाठी ही आकडेवारी अत्यंत उपयुक्त ठरते. ही सर्व माहिती गोळा करून प्रसिद्ध करण्याचे काम भारतात राष्ट्रीय सांख्यिकी कार्यालय (NSO) करते.

NSO ही संस्था भारताच्या अर्थव्यवस्थेचा आरसा मानली जाते. सरकारची धोरणे ठरवताना, अर्थसंकल्प बनवताना आणि विकास योजना आखताना NSO च्या आकडेवारीवर मोठ्या प्रमाणात अवलंबून राहिले जाते.

राष्ट्रीय सांख्यिकी कार्यालय (NSO) म्हणजे काय?

National Statistical Office (NSO) ही भारत सरकारच्या Ministry of Statistics and Programme Implementation (MoSPI) अंतर्गत कार्यरत असलेली प्रमुख सांख्यिकी संस्था आहे.

या संस्थेचे मुख्य कार्य म्हणजे:

राष्ट्रीय उत्पन्न (GDP, GNP) मोजणे
महागाई निर्देशांक (CPI, WPI) तयार करणे
रोजगार व बेरोजगारीचे सर्वेक्षण करणे
औद्योगिक व कृषी उत्पादनाची आकडेवारी गोळा करणे
आर्थिक सर्वेक्षणासाठी डेटा पुरवणे

NSO पूर्वी ही कामे Central Statistical Office (CSO) आणि National Sample Survey Office (NSSO) या दोन स्वतंत्र संस्थांमार्फत केली जात होती. 2019 पासून या दोन्ही संस्थांचे एकत्रीकरण करून NSO स्थापन करण्यात आले.

NSO राष्ट्रीय उत्पन्न कसे मोजते?

NSO राष्ट्रीय उत्पन्न मोजण्यासाठी तीन प्रमुख पद्धती वापरते:

1) उत्पादन पद्धत (Production Method)

देशात तयार होणाऱ्या सर्व वस्तू व सेवांचे एकूण मूल्य मोजले जाते. शेती, उद्योग आणि सेवा क्षेत्रातील उत्पादन यात समाविष्ट असते.

2) उत्पन्न पद्धत (Income Method)

कामगारांचे वेतन, उद्योगांचे नफा, भाडे, व्याज इत्यादी उत्पन्नाचा विचार करून राष्ट्रीय उत्पन्न ठरवले जाते.

3) खर्च पद्धत (Expenditure Method)

लोक व सरकार किती खर्च करतात, गुंतवणूक किती होते, निर्यात-आयात याचा विचार करून GDP मोजला जातो.

या तीनही पद्धतींच्या आकडेवारीत साधारण समानता असणे आवश्यक असते.

NSO ची आकडेवारी का महत्त्वाची आहे?

NSO कडून प्रसिद्ध होणारी राष्ट्रीय उत्पन्नाची आकडेवारी देशाच्या धोरणनिर्मितीसाठी अत्यंत महत्त्वाची ठरते.

ही आकडेवारी वापरून:

सरकार अर्थसंकल्प तयार करते
विकास योजना ठरवते
गरिबी व बेरोजगारीचे मोजमाप करते
राज्यांना निधी वाटप करते
आर्थिक धोरणे आखते

याशिवाय आंतरराष्ट्रीय संस्था जसे की World Bank आणि International Monetary Fund या NSO च्या आकडेवारीचा उपयोग करून भारताची जागतिक क्रमवारी ठरवतात.

NSO कडील प्रमुख अहवाल

NSO दरवर्षी आणि दर तिमाही खालील महत्त्वाचे अहवाल प्रसिद्ध करते:

GDP Growth Rate Report
Consumer Price Index (CPI)
Industrial Production Index (IIP)
Employment & Unemployment Survey
National Income Estimates

हे अहवाल अर्थतज्ज्ञ, विद्यार्थी, संशोधक आणि धोरणकर्त्यांसाठी अत्यंत उपयुक्त असतात.

अधिक माहितीसाठी:
👉 NSO Official Site: https://www.mospi.gov.in
👉 World Bank Data: https://www.worldbank.org
👉 IMF Data: https://www.imf.org

भारताच्या विकासात NSO चे योगदान

NSO मुळे भारताला एक शास्त्रीय आणि विश्वासार्ह आर्थिक आकडेवारी मिळते. यामुळे:

विकासाचा वेग तपासता येतो
मागास भाग ओळखता येतात
धोरणांमध्ये सुधारणा करता येते
पारदर्शकता वाढते

जर NSO नसेल तर सरकारला अचूक निर्णय घेणे कठीण होईल. त्यामुळे ही संस्था भारताच्या आर्थिक व्यवस्थेचा कणा मानली जाते.

थोडक्यात पण महत्वाचे

भारतामध्ये राष्ट्रीय उत्पन्न मोजण्याचे काम राष्ट्रीय सांख्यिकी कार्यालय (NSO) करते. ही संस्था देशाच्या आर्थिक आरोग्याचे मोजमाप करते आणि सरकारला योग्य दिशा दाखवते. GDP, रोजगार, महागाई यांसारख्या महत्त्वाच्या आकडेवारीमुळे भारताच्या विकासाचा मार्ग स्पष्ट होतो.

म्हणूनच असे म्हणता येईल की,
NSO म्हणजे भारताच्या अर्थव्यवस्थेचा नाडी तपासणारा डॉक्टर आहे

हेही वाचा …