उत्पन्न मोजण्याच्या पद्धती: उत्पादन, उत्पन्न व खर्च पद्धत सविस्तर माहिती

उत्पन्न मोजण्याच्या पद्धती: उत्पादन, उत्पन्न आणि खर्च पद्धत सविस्तर माहिती

देशाची आर्थिक स्थिती समजून घेण्यासाठी सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे राष्ट्रीय उत्पन्न (National Income) मोजणे. एखाद्या देशात एका वर्षात किती उत्पादन झाले, किती उत्पन्न मिळाले आणि किती खर्च झाला याचा अभ्यास करण्यासाठी उत्पन्न मोजण्याच्या विविध पद्धती वापरल्या जातात.

मुख्यतः उत्पन्न मोजण्याच्या तीन पद्धती आहेत:

उत्पादन पद्धत (Production Method)
उत्पन्न पद्धत (Income Method)
खर्च पद्धत (Expenditure Method)

या तीनही पद्धती एकाच गोष्टीकडे पाहतात, पण वेगवेगळ्या दृष्टीकोनातून.

1) उत्पादन पद्धत (Production Method)

उत्पादन पद्धतीमध्ये देशात एका वर्षात तयार झालेल्या सर्व वस्तू आणि सेवांचे मूल्य मोजले जाते.

या पद्धतीत तीन क्षेत्रांचा विचार केला जातो:

प्राथमिक क्षेत्र (शेती, मत्स्य व्यवसाय, खाणकाम)
दुय्यम क्षेत्र (कारखाने, उद्योगधंदे)
तृतीय क्षेत्र (सेवा – शिक्षण, आरोग्य, वाहतूक, बँकिंग)

उत्पादन पद्धतीचे सूत्र:

राष्ट्रीय उत्पन्न = एकूण उत्पादन मूल्य – मध्यम खर्च (Intermediate Cost)

उदाहरण:
जर एखाद्या वर्षात:

शेती उत्पादन = ₹5 लाख कोटी
उद्योग उत्पादन = ₹10 लाख कोटी
सेवा क्षेत्र = ₹15 लाख कोटी

तर एकूण उत्पादन = ₹30 लाख कोटी

यातून कच्चा माल, इंधन, वीज यांसारखा मध्यम खर्च वजा केला जातो.

2) उत्पन्न पद्धत (Income Method)

या पद्धतीत उत्पादनातून लोकांना मिळणारे उत्पन्न मोजले जाते.

यामध्ये खालील घटकांचा समावेश होतो:

मजुरी व वेतन (Wages & Salaries)
भाडे (Rent)
व्याज (Interest)
नफा (Profit)
स्वयंरोजगार उत्पन्न

उत्पन्न पद्धतीचे सूत्र:

राष्ट्रीय उत्पन्न = वेतन + भाडे + व्याज + नफा + स्वयंरोजगार उत्पन्न

उदाहरण:
एखाद्या देशात एका वर्षात:

मजुरी = ₹8 लाख कोटी
भाडे = ₹4 लाख कोटी
व्याज = ₹3 लाख कोटी
नफा = ₹5 लाख कोटी

तर एकूण राष्ट्रीय उत्पन्न = ₹20 लाख कोटी

ही पद्धत लोकांचे जीवनमान समजण्यासाठी खूप उपयुक्त ठरते.

3) खर्च पद्धत (Expenditure Method)

या पद्धतीत देशात झालेला एकूण खर्च मोजला जातो.

यामध्ये खालील घटकांचा समावेश होतो:

खाजगी उपभोग खर्च (Consumption – C)
गुंतवणूक खर्च (Investment – I)
सरकारी खर्च (Government Spending – G)
निव्वळ निर्यात (Exports – Imports)

खर्च पद्धतीचे सूत्र:

राष्ट्रीय उत्पन्न = C + I + G + (X – M)

उदाहरण:

उपभोग = ₹12 लाख कोटी
गुंतवणूक = ₹6 लाख कोटी
सरकारी खर्च = ₹7 लाख कोटी
निर्यात – आयात = ₹2 लाख कोटी

एकूण उत्पन्न = ₹27 लाख कोटी

ही पद्धत अर्थव्यवस्थेतील मागणी आणि बाजारातील हालचाल दाखवते.

तीनही पद्धतींची तुलना

पद्धत	काय मोजते	महत्त्व
उत्पादन पद्धत	उत्पादनाचे मूल्य	उद्योग व शेतीचे योगदान
उत्पन्न पद्धत	लोकांचे उत्पन्न	जीवनमान मोजणे
खर्च पद्धत	खर्चाची पातळी	बाजारातील मागणी

तीनही पद्धतींनी मिळणारे उत्तर जवळजवळ समान असते.

राष्ट्रीय उत्पन्न का महत्त्वाचे आहे?

राष्ट्रीय उत्पन्नामुळे:

देशाची आर्थिक प्रगती कळते
विकास दर (GDP Growth) समजतो
सरकार धोरणे ठरवते
गरिबी व रोजगाराचा अंदाज येतो

अधिक माहिती:
👉 <a href=”https://www.investopedia.com/terms/g/gdp.asp”>GDP म्हणजे काय?</a>
👉 <a href=”https://www.worldbank.org/en/what-we-do”>World Bank आर्थिक माहिती</a>
👉 <a href=”https://www.rbi.org.in”>Reserve Bank of India</a>

थोडक्यात पण महत्वाचे

उत्पन्न मोजण्याच्या पद्धती म्हणजे देशाच्या आर्थिक आरोग्याची तपासणी करण्याचे साधन आहे. उत्पादन, उत्पन्न आणि खर्च या तिन्ही पद्धती वेगवेगळ्या दृष्टीने अर्थव्यवस्था समजून घेण्यास मदत करतात. विद्यार्थ्यांसाठी तसेच स्पर्धा परीक्षेसाठी हा विषय अत्यंत महत्त्वाचा आहे.

हेही वाचा

https://www.yojanasandhi.com/bharatatil-rashtriya-utpanna-mojnari-sanstha-nso